„Að sýna öðrum umhyggju getur gert kraftaverk"

Það er ekki auðvelt að komast yfir áfall. Þess vegna getur umhyggja fyrir öðrum gert kraftaverk. Sjálft vandamálið hverfur ekki, en það getur hjálpað manneskjunni að gleyma erfiðleikunum að hafa það notalegt með vinum sínum. Það getur jafnvel líka gefið tækifæri til að fitja upp á vandanum og ræða hann við aðra.

Framvinda áfallsins 
Það er erfitt að segja nákvæmlega fyrir um framvindu áfalls fyrir hvern og einn. Það er vegna þess að engir tveir eru eins eða bregðast eins við. Sum okkar eru frá náttúrunnar hendi þolgóð meðan aðrir eru viðkvæmari. Einnig erum við stödd á misjöfnum stað í lífinu, við mismunandi aðstæður sem bæði geta veikt okkur eða styrkt.

Almennt má segja að eftir áfallið sjálft taki við tímabil þegar maður byrjar að venja sig við breyttan veruleika. Að hálfu ári liðnu ætti maður að vera farinn að lifa lífinu áfram, líka þó að af og til finni maður fyrir vanlíðan. Ef ekki, þarf maður á hjálp fagfólks að halda.

Skrámur á sálinni
Enginn kemst í gegnum lífið án þess að fá skrámur á sálina. Þess vegna er líka gott að vita eitthvað um hvað maður getur gert þegar við upplifum atburði sem geta komið manni úr jafnvægi, eða ef einhverjum úr vinahópnum líður illa.

Gjörðir okkar fara eftir viðbrögðum okkar. Það er mikilvægt að muna að viðbrögðin eru hvorki merki um veikleika né upphaf sjúkdóms. Manni getur liðið þannig að eftir á muni maður líta um öxl og segja: Ef ég hefði bara vitað að það væri eðlilegt og að ég myndi komast yfir það þá hefði ég ekki verið svo hrædd/ur og viti mínu fjær.

Sum áföll kemst maður ekki í gegnum hjálparlaust, alveg sama hversu mikið maður talar við vini sína, grætur og er reiður og reynir að láta tímann líða.

Stundum getur vandamál eða áfall verið svo alvarlegt, og sá sem upplifir það orðið svo gagntekinn af því, að hann getur ekkert gert - tíminn stendur í stað. Viðkomandi getur liðið eins og hann sé í dimmum helli og sjái ekkert ljós fram undan. Hann getur ekki einbeitt sér, hefur ekki löngun til neins og getur ekki ,,tekið sig saman í andlitinu”. Þó að vinir viðkomandi hafi sagt  honum að hann skuli bara hringja eða segja til ef þeir geti gert eitthvað er alls ekki víst að hann hafi sig í að eiga frumkvæði að því. Þeir átta sig þess vegna ekki á því hversu illa viðkomandi líður. Þó að okkur finnist sjálfum að það hljóti að sjást úr órafjarlægð hvernig manni líður geta aðrir ekki vitað það nema það sé sagt frá því. Það er erfitt þegar við erum langt niðri. Maður verður eiginlega ósýnilegur, bæði fyrir öðrum og sjálfum sér. Á sama tíma veldur það vanlíðan ef maður hefur á tilfinningunni að einhver horfi á mann.

Merki um alvarlegt, andlegt ójafnvægi er þegar þú finnur fyrir fleiru en einu af þessum einkennum:

• hjartað fer annað slagið að slá óvenju kröftuglega og óreglulega
• maður svitnar í lófunum eða köldum svita slær út á enninu
• maður byrjar að stama og finnur ekki réttu orðin
• maður á erfitt með að muna og einbeita sér
• maður á erfitt með að horfast í augun við aðra
• maður forðast annað fólk, hættir að svara í símann, vill ekki hitta aðra o.s.frv.
• maður á erfitt með að átta sig á því hver maður er
• manni finnst alltaf að það sé eitthvað að líkamanum og vill ekki borða, eða borðar allt of mikið og kastar upp; getur líka verið til skiptis
• manni finnst að maður hugsi öðruvísi og stórfurðulega

Það sem veldur alvarlegu sálrænu álagi er oftast:

• alvarlegur krónískur sjúkdómur
• ofbeldi, nauðgun eða kynferðisleg misnotkun
• viðvarandi illgjörn stríðni, einelti, fordómar og að vera ofsóttur
• alvarlegur sjúkdómur, dauðsfall eða harmleikir í fjölskyldunni
• að foreldrar manns skilji
• stríð og flótti
• að foreldri manns fari í fangelsi
• að pabbi manns eða mamma er alkóhólisti
• að pabbi manns eða mamma eigi við geðræn vandamál að stríða
• að foreldrar manns eigi í miklum fjárhagsvandræðum

eða ef maður:

• veltir því fyrir sér hvort maður sé samkynhneigður
• hefur tekið þátt í, eða átt sök á alvarlegum atburðum eða slysi
• er byrjaður að fikta við eiturlyf
• hefur gert eitthvað glæpsamlegt

Sjálfsvíg
Það er tilhneiging hjá sumum að líta svo á að það sé bara hótun þegar einhver talar um að taka sitt eigið líf. Að ef þeim væri alvara myndu þau örugglega ekki tala um það. En það er mjög hæpið að fara hátt með þessa skoðun. Margir þeirra sem tala um það reyna það nefnilega líka í raun og veru. Þeim er þó hægt að hjálpa ef þeir fá hjálp nógu fljótt.

Þunglyndi
Margt bendir til að truflun sé á boðefnum í heila hjá fólki með þunglyndi. Innihald boðefnanna seretónín og noradrenalin er lægra en eðlilegt er. Orsökin er óþekkt en arfgengir þættir varðandi stjórnunina á þessum boðefnum eru þar líklega að baki. Aðrir þættir s.s. sálræn áföll, einstaka lyf, næring og langvarandi tilfinningalegt álag geta líka haft áhrif á boðefnin. Þunglyndislyf virðast virka þannig að þau auka magnið af seretónín í heila. Það er eðlilegur hluti tilverunnar að vera leiður af og til og mörkin milli þessara eðlilegu geðbrigða og eiginlegs þunglyndis eru óljós. Við þunglyndi er þó oftast ekki hægt að benda á einhverja utanaðkomandi orsök. Sjúkdómurinn er oft alveg óskýranlegur fyrir þann sem hefur sjúkdóminn, fjölskyldu hans og vini.

Sá sem er þunglyndur getur sýnt einkenni allt frá því að vera frekar niðurdreginn til þess að vera illa haldinn af viðvarandi andlegri vanlíðan.

Helstu einkenni þunglyndis eru:

• Minni áhugi eða gleði við venjuleg störf og skemmtun
• Minni matarlyst og viðkomandi léttist, eða að matarlyst eykst og viðkomandi þyngist
• Minni eða aukinn svefn
• Óróleiki, tregða
• Minni kyngeta
• Löngun í áfengi og eiturlyf til að gleyma öllu augnablik
• Lítilsvirðandi hugsanir, sjálfsásakanir og/eða ýkt sektarkennd
• Minni einbeiting, hægari í hugsun, óákveðni
• Hugleiðingar um sjálfsvíg, sjálfsvígstilraunir.

Þetta er mjög sársaukafullt ástand.
Þegar maður er haldinn kvíða, þunglyndi eða er með önnur sálræn einkenni um vanlíðan getur samtalsmeðferð hjálpað mikið, stundum ein og sér og stundum samfara lyfjagjöf. Aðalatriðið er að maður verður að segja einhverjum að maður þurfi hjálp. Hjálpin kemur ekki af sjálfu sér.

Hvað geturðu gert?

• kynnstu veikindum þínum
• farið til heimilislæknisins /skólalæknisins/ hjúkrunarfræðingsins; þau geta uppfrætt þig og/eða sent þig rétta leið áfram til sálfræðings eða geðlæknis
• talað við einhvern sem þú treystir:
• foreldra
• kennara
• vin/vinkonu
• foreldra vina þinna
• sálfræðing úti í bæ
• ráðgjafa
• haft samband við Hjálparsíma Rauða krossins 1717

Viltu lesa meira um áfall

Erfiður tími - Lára segir frá
,,Veturinn, sem ég er að hugsa um, var ég sextán ára. Það er ennþá einhver versti tími sem ég hef upplifað. Pabbi minn og mamma voru nýskilin og öll fjölskyldan reifst um það hvar ætti að halda jólin. Ég var mjög leið yfir þessu og vorkenndi mömmu mikið. Mér fannst að hún hefði verið svikin." 

Ef þú vilt lesa meira um sögu Láru, hvernig hún upplifði áfall, smelltu hér

Ég finn fyrir kvíða - Marteinn segir frá
 ,,Strax eftir að mamma dó þróaði ég með mér eins konar kvíða. Dag nokkurn, í strætisvagninum, hafði ég allt í einu á tilfinningunni að fólk væri að horfa undarlega á mig. Ég hélt að ég væri að verða geðveikur. Ég man að ég hugsaði: Hvað er nú þetta? Af hverju er ég hræddur um að fólk sé að horfa á mig?"

Þú getur lesið meira um það hvernig Marteini tókst að stjórna kvíðanum ef þú smelltu hér.